Denk snel: ik zeg Aletta Jacobs, jij zegt…? Menig Nederlander zal antwoorden: die naam behoort toe aan de eerste vrouw die studeerde aan een Nederlandse universiteit. Maar hoe kwam zij daar? En hoe verliep haar leven na de universiteit? Hoe was Aletta als mens? Wat kunnen we nog (meer) leren over en van Aletta? Theater Oostpool en TEC Entertainment vond het hoog tijd om een nieuw beeld én geluid te geven aan de vrouw achter de welbekende naam. Aletta de Musical is een show van Nathan Vecht (script en lied teksten), Sjaan Duinhoven (lied-teksten en muziek), Maud Wiemeijer (script) en Wilko Sterke en Jeroen Sleyfer(muziek), met regie van Daria Bukvić. Op zaterdagavond 21 maart ging deze nieuwe productie in première in DeLaMar in Amsterdam.
Het licht in het auditorium dimt. De dagelijkse gang van zaken in Nederland aan het eind van de 19e eeuw, dat is waar het openingslied van Aletta de Musical over vertelt. Als men nog niet doorheeft dat vrouwen vooralsnog ontbreken in dit tafereel, dan komt dat wanneer Aletta Jacobs herself achter een doek tevoorschijn komt om dit aan te kaarten. Het is deze interventie die kraakhelder maakt wat toeschouwers staat te wachten in Aletta de Musical: een verhaal over normen, uitsluiting én verandering.
Aletta Jacobs
Tot niemands verbazing volgen we in Aletta de Musical het leven van de Groningse doktersdochter Aletta Jacobs. Wanneer zij een gaatje in de wet ontdekt, vraagt ze toestemming aan minister-president Thorbecke om medicijnen te studeren – met succes. Haar ambities – dokter worden, een eigen praktijk openen, vrouwen helpen – worden afkeurend ontvangen door de medemens. Dat weerhoudt haar niet van een bijzonder cv opbouwen: ze wordt frontvrouw van de internationale vrouwenbeweging en biedt de Amerikaanse president een prototype voor de Verenigde Naties. Zelf is Aletta zoekende in hoe ze wensen zoals trouwen en moeder worden kan combineren met haar professionele en politieke plannen. Met haar kompanen aan haar zijde, zoals haar man Carel Gerritsen en Amerikaanse activiste Carrie Chapman Catt, moedigt ze ons aan om nooit op te geven wanneer het gaat over rechtvaardigheid.
Het debat over gendergelijkheid wat Aletta aanjaagt is nog altijd ontzettend prangend in Nederland, zij het op hele andere wijze. Waar de Dolle Mina’s recent reden zagen voor een revival van hun activisme, spreken anderen van een post-feministische samenleving: gelijkheid is behaald, toch? Sommige groepen beschouwen nu mannen als het slachtoffer van emancipatie. Schrijnend, in dat licht, is de kop van een recent interview met schrijver Vecht in Het Parool: “In Aletta de Musical is Aletta Jacobs de baas- en pertinent géén bozige mannenhater.” Zelfs bij een musical over een vrouw moet en zal het gaan over mannen.
Reden te meer voor Oostpool en TEC Entertainment om Aletta de Musical op de planken te brengen. Ze sluiten zich daarmee aan bij de recente beweging naar (min of meer) biografische musicals die vergeten of verloren verhalen onder de aandacht brengen, zoals Hamilton, SIX en, in Nederland, Willem & Frieda. Liedjes over het sterke feministisch activisme van de Suffragettes en over de anatomie van de vagina en baarmoeder blijven hangen, zij het met een normatief beeld van vrouwenlichamen (niet elke vrouw heeft een baarmoeder).
Vooroordelen
Dat vooroordelen over de kansen van vrouwen lachwekkend zijn, dat moet deze muzikale vertelling van het levensverhaal van Aletta Jacobs laten voelen. Aletta de Musical is dan ook een musical comedy, deels omdat, aldus schrijver Vecht, het genre past bij wat we weten van Aletta’s karakter: “ze was slim, ad rem en heel erg geestig.” Desi van Oeveren weet de gelaagdheid van deze karaktereigenschappen haarfijn over te brengen. Met haar physical comedy bewijst ze dat een zelfverzekerde, intelligente en assertieve vrouw ook speels, empathisch en klungelig kan zijn.
Noemenswaardig is ook de verscheidenheid aan liedjes en stijlen – van power belts tot aan ingetogen liedjes over rouw tot aan gebalanceerde liefdesduetten – die Van Oeveren prachtig zingt. Überhaupt verdienen de tekst en muziek complimenten voor de gevatte en intelligente toon. Wanneer Aletta (over) “dit lied dat niet bestaat” zingt, leren we over haar ambitie om het onmogelijke te doen via het musical-medium.
Een tweede argument voor de musical comedy is dat, voor Vecht, “humor mensen een verhaal [kan] inlokken.” Dat blijkt ook uit Aletta de musical, bijvoorbeeld wanneer Wilhelmina Drucker een toespraak houdt op een congres van de vrouwenbeweging. Eva van der Gucht maakt grap na grap, ook ten koste van de theaterillusie, bijvoorbeeld over haar spotlight die verschuift. Met het publiek in de palm van haar hand heeft ze de autoriteit om Aletta te vragen naar haar koloniale gedachtepatroon. Anderzijds is het moeilijk om het lied “Regeren is aan de heren”, gecomponeerd als carnavalskraker, echt serieus te nemen. Aletta de Musical vraagt aan toeschouwers: wie maakt doelbewust een grap en wie wordt uitgelachen, en waarom?
Deze vraag toont al aan dat een musical comedy filosofie, politiek en tragedie niet uitsluit. Sterker nog, Aletta de Musical heeft die balans ook zeker nodig. Waar in de eerste scènes van de show de vele grapjes overtollig en vertragend aanvoelen, versterken ze later juist de serieuze verhaallijnen over onrechtvaardigheid en verlies. Aan de performers ligt het in ieder geval niet. Vader Jacobs (Kees Boot) is een ondersteunende ouder die een ontroerend en teder lied zingt met Aletta. Carel (Jacob de Groot) straalt in zijn scènes met Aletta, waar ze liefde en inspiratie vinden in elkaars apartheid. Gaia Aikman geeft aan de sterke en pure Carrie een passend krachtig en indrukwekkend stemgeluid.
Wat het minst goed uit de verf komt in Aletta de Musical, is een standpunt over hoe die kracht het beste kan worden ingezet om gendergelijkheid te behalen. In de tweede akte van de show drukt Carrie Aletta op het hart om zich vrijuit te uiten en unapologetic te zijn. Zelfs met de harmonieuze zang van Aikman en van Oeveren doemt de vraag op: wanneer was Aletta dan ingetogen, passief en niet zichzelf? Toen ze een brief stuurde aan de minister-president om aan de universiteit te studeren? Toen ze op eigen initiatief minderbedeelde vrouwen hielp? Als Aletta’s partners lijken Carrie en Carel elkaars tegenpolen: waar de eerste niet wil wachten op sociale verandering, is die tweede ervan overtuigd dat geduld een schone zaak is. Het blijft onduidelijk waar Aletta naartoe neigt en waar we haar op dat spectrum zouden moeten plaatsen. Hoe kunnen we inspiratie uit haar leven halen als we niet goed weten waar haar acties voor staan?
Laat dat echter niet de kwaliteiten van Aletta de Musical overschaduwen. De show verdient pluimen voor het script, de muziek en de acteurs. Bovendien legt het genre de vinger op de zere, belachelijke plek. Het totaalplaatje is een genuanceerde kennismaking met Aletta Jacobs. Als Nederland graag musicals bezoekt over diens verleden – ik kijk naar jou, Soldaat van Oranje – dan verdient Aletta de Musical dubbel en dwars dezelfde liefde. Opdat we Aletta Jacobs kennen voor haar pionierende studiesituatie én meer.
Kijk voor meer informatie op: https://alettademusical.nl/
Verslag: Elle Zwinkels
Foto’s: Eline van den Vonder
Geef een reactie